ITINAWIL NG TATAY KO ANG KAPATID NIYANG GALING SA BILIBID AT TRINATO NA PARANG ASO SA BODEGA—PERO NANG BUKSAN KO ANG KINALAWANG NIYANG BAUL, NATUKLASAN KO KUNG SINO TALAGA ANG TUNAY NA KRIMINAL SA PAMILYA NAMIN.
Sabi nila, ang pamilya ang huling kanlungan ng sinumang naliligaw ng landas. Pero para kay Tito Jun, ang paglaya niya mula sa New Bilibid Prison pagkatapos ng dalawampung taon ay hindi naging simula ng bagong buhay—ito ang simula ng isang panibagong impiyerno.
Ang aming tahanan sa isang tahimik na barangay sa Maynila ay naging kuta ng poot at lihim.
Hinding-hindi ko makakalimutan ang gabing iyon. Ang sigaw ni Papa ay parang kulog na yumanig sa buong kabahayan habang naghahapunan kami.
“Sinumang kumampi sa kriminal na ‘yan, lumayas sa bahay na ‘to!”
Nakatayo si Papa sa may pintuan, nanggagalaiti, nakaduro ang daliri sa labas. Sa gitna ng malakas na ulan, may isang taong nakatayo—isang lalaking buto’t balat, puti na ang buhok, at hapo ang katawan. Suot niya ay isang lumang t-shirt na sobrang laki sa kanya at isang kupas na pantalon.
Siya si Tito Jun. Ang kapatid ni Papa na “black sheep” daw ng pamilya. Ang pumatay daw ng tao dahil sa pagmamaneho ng lasing dalawampung taon na ang nakakaraan.
Ni-lock ni Lola ang pinto. Cachack. Cachack.
Dalawang tunog na parang hatol ng kamatayan. Habang kami ay masaganang kumakain ng mainit na nilaga sa loob, si Tito Jun ay nanatiling nakayukod sa labas, basang-basa, yakap ang isang lumang bayong at isang maliit na kahon na bakal na kinakalawang na.
Hindi ako makakain. Naalala ko noong bata pa ako, bago siya makulong. Kapag iniiwan ako nina Papa at Mama para magsugal o mag-party, si Tito Jun ang laging sumusulpot. Siya ang nagluluto ng mami para sa akin. Siya ang naghehele sa akin.
Ngayon, siya ang nasa labas, giniginaw.
Nang tulog na ang lahat, palihim akong nagluto ng instant mami. Dahan-dahan kong binuksan ang bintana ng kwarto ko sa first floor.
“Tito…” bulong ko.
Napaangat siya ng tingin. Nang makita niya ang inaabot kong mangkok, nanginginig ang mga kamay niyang kinuha ito.
Pagkatapos niyang humigop ng sabaw, lumuhod siya sa semento.
Tok. Tok. Tok.
Tatlong beses niyang isinubsob ang noo niya sa semento habang nakatingin sa akin.
“Salamat, An-An… Salamat, anak…” iyak niya.
Ang bawat katok ng noo niya sa semento ay tila nagtatanong: Bakit galit na galit ang pamilyang ito sa kanya gayong dugo at laman din naman siya?
Kinabukasan, wala na si Tito Jun sa tapat ng bahay.
“Mabuti naman,” sabi ni Papa habang nagkakape. “Natuto na siguro ang damuhong ‘yun na wala siyang lugar dito.”
Pero nalaman ko ang totoo. Hindi siya umalis. Pinayagan siya ni Lola na tumira sa bodega sa ilalim ng hagdan—isang masikip, madilim, at maalikabok na kwarto na pinamumugaran ng daga. Ang kondisyon: Hindi siya pwedeng lumabas kapag gising si Papa. Bawal siyang makita.
Para siyang naging daga sa sarili niyang pamamahay.
Isang gabi, habang tulog ang lahat at humihilik na si Papa sa taas, bumaba ako. Dala ko ang flashlight. Pumasok ako sa bodega.
Ang baho. Amoy luma, amoy amag… at may kakaibang amoy. Amoy gamot at nabubulok na laman.
Nakita ko si Tito Jun na mahimbing ang tulog sa isang manipis na banig. Sobrang payat niya. Sa ilalim ng kanyang ulunan, nandoon ang kahon na bakal na yakap-yakap niya noong unang gabi.
Bakit ba parang napakahalaga ng kahon na ‘yun? Nagnakaw ba siya ulit?
Dahil sa kuryosidad, dahan-dahan ko itong hinila mula sa ulo niya. Hindi ito naka-lock.
Binuksan ko ang takip.
Inasahan kong makakakita ako ng mga alahas, pera, o droga. Pero mali ako. Walang kayamanan sa loob.
Ang laman ay puro papel.
Una kong nakita ang isang tumpok ng mga Resibo ng Ospital. Lahat ay may petsang dalawampung taon na ang nakalipas. Binasa ko ang pangalan sa resibo.
Patient: Federico Chu (Papa ko) Paid by: Jun Chu
Bakit si Tito Jun ang nagbayad ng ospital ni Papa noon?
Pangalawa, isang Lumang Dyaryo. Ang headline: “PAMILYA, PATAY SA CAR ACCIDENT. DRUNK DRIVER, KULONG.”
Tinignan ko ang petsa. Ito ang gabi kung kailan “nakapatay” si Tito Jun.
Pero ang pangatlong papel ang nagpatigil ng tibok ng puso ko.
Isang Sulat-Kamay na Kasunduan. Luma na at naninilaw, pero malinaw ang pirma sa ibaba: Pirma ni Papa at Pirma ni Tito Jun.
Binasa ko ang nakasulat:
“Jun, ikaw na ang umamin. Ikaw ang walang pamilya. Ikaw ang walang asawa. Ako, may anak na. Kawawa si An-An kung lalaki siyang nakulong ang Tatay niya. Ako ang nagmaneho, pero parang awa mo na, kapatid… akuin mo ang kasalanan ko. Kami ang bahala sa Nanay. Pangako, aalagaan ka namin paglabas mo.”
Nanginig ang kamay ko. Nabitawan ko ang papel.
Ang krimeng pinagdusahan ni Tito Jun sa loob ng dalawampung taon—ang aksidenteng pumatay ng isang buong pamilya—ay hindi siya ang may gawa.
Si Papa ang drayber. Si Papa ang lasing. Si Papa ang pumatay.
Isinakripisyo ni Tito Jun ang kanyang kabataan, ang kanyang pangalan, at ang kanyang kalayaan… para hindi makulong si Papa. Para magkaroon ako ng ama. Para hindi masira ang pamilya namin.
At ano ang ginanti ni Papa? Itinawil siya. Tinawag na kriminal. Pinalayas sa ulan.
Pero may isa pang bagay sa ilalim ng mga papel. Isang maliit na botelya ng gamot at isang Medical Certificate galing sa Bilibid Hospital.
Binasa ko ang diagnosis: Stage 4 Liver Cancer.
Kaya pala siya bumalik. Hindi para maningil. Hindi para manggulo.
Bumalik siya para mamatay sa piling ng pamilyang iniligtas niya.
“An-An…”
Isang mahinang boses ang narinig ko. Biglang bumukas ang ilaw sa bodega (flashlight ko lang ang gamit ko kanina).
Gising na si Tito Jun. Nakaupo siya, nakasandal sa pader, at tumutulo ang luha habang nakatingin sa mga papel na hawak ko.
“Tito…” humagulgol ako. “Bakit? Bakit hindi mo sinabi? Bakit hinayaan mong alipustain ka ni Papa gayong ikaw ang sumalo ng lahat?!”
Lumapit siya at hinawakan ang kamay ko. Ang lamig ng palad niya.
“Ibalik mo na ‘yan sa loob, An-An,” pabulong niyang pakiusap. “Huwag mong hayaang malaman ng Papa mo na alam mo. Masisira ang tingin mo sa kanya.”
“Pero Tito! Ang sama niya! Hindi ka niya tinuring na kapatid!”
Ngumiti siya, isang ngiting puno ng pagod at sakit.
“Mahal ko ang kapatid ko, An-An. At mahal kita. Ginawa ko ‘to para magkaroon ka ng Tatay. Kung malalaman mo ang totoo at magagalit ka sa kanya… masasayang lang ang dalawampung taon ko sa loob.”
Pinunasan niya ang luha ko gamit ang madumi niyang kamay.
“Sapat na sa akin na binigyan mo ako ng mainit na mami. Sapat na sa akin na may isang tao sa bahay na ‘to na naging mabait sa akin bago ako mawala.”
Niyakap ko siya nang mahigpit. Amoy lupa siya, amoy kulob, pero sa gabing iyon, siya ang pinakamabangong tao para sa akin. Siya ang tunay na ama sa pamilyang ito.
Lumipas ang isang linggo.
Isang umaga, hindi na lumabas si Tito Jun para kumuha ng rasyon niyang tinapay.
Natagpuan namin siya sa loob ng bodega. Wala nang buhay. Nakayakap pa rin sa kahon na bakal. Payapa ang mukha niya, parang natutulog lang.
Namatay siya sa sakit, sa lamig, at sa sakit ng loob.
Nang ilibing si Tito Jun, walang ibang nakipaglibing kundi ako, si Lola, at si Papa. Mabilis lang. Walang misa. Walang iyakan.
Pagkauwi namin, nakita ni Papa ang kahon na bakal sa bodega.
“Ano ba ‘tong basurang ‘to,” sabi ni Papa. “Dinala pa niya ang kalat niya dito galing kulungan.”
Dinala ni Papa ang kahon sa likod-bahay. Nagsiga siya ng mga tuyong dahon.
Akmang susugod ako para pigilan siya. Gusto kong isigaw sa mukha niya na nandoon ang ebidensya ng kasalanan niya! Na nandoon ang sulat ng pagmamahal ng kapatid niya!
Pero naalala ko ang huling bilin ni Tito Jun: “Huwag mong sirain ang pamilya.”
Nanatili akong nakatayo. Umiiyak nang tahimik.
Inihagis ni Papa ang kahon sa apoy. Dahil luma na at sira ang lock, bumukas ito. Nakita ko kung paano lamunin ng apoy ang mga resibo, ang dyaryo, at ang kasulatan.
Habang pinapanood ni Papa na maging abo ang ebidensya ng kanyang krimen nang hindi man lang niya nalalaman, nakita ko siya na parang nakahinga ng maluwag. Inakala niyang burado na ang “kahihiyan” ng pamilya.
Pero habang tinitignan ko siya—ang “mabuting tao” sa mata ng lipunan, ang manager ng kumpanya, ang istriktong ama—napagtanto ko ang isang bagay.
Si Tito Jun ay malaya na. Wala na siyang sakit. Nasa langit na siya.
Pero si Papa?
Tumingin ako sa kanya.
Ang tunay na bilanggo ay hindi si Tito Jun na nasa loob ng selda ng dalawampung taon.
Ang tunay na bilanggo ay ang Tatay ko. Nakakulong siya sa isang malaking kasinungalingan, sa konsensyang pilit niyang tinatakasan, at sa isang utang na loob na kailanman ay hindi na niya mababayaran.
At ako? Ako ang naging warden ng lihim na ito. Isang lihim na dadalhin ko hanggang sa hukay, bilang huling regalo sa tiyuhing nagbigay ng kanyang buong buhay para sa amin.